یادی از عمران صلاحی عزیز در سالروز درگذشتش

روزنامه اعتماد - رسول آبادیان: عمران صلاحی، انسان فرهیخته و شاعری توانا بود. شاعری که توانست شیوه ای دیگر از طنزنویسی نثر و نظم را به آینده ادبیات پیشنهاد کند. درباره صلاحی و شخصیت و آثارش بسیار خوانده و بسیار شنیده ایم، اما در این فرصت کوتاه کوشش کردیم، یادی کنیم از این استاد مسلم ادبیات فارسی و بر همین اساس سراغ چهره هایی رفتیم که از نزدیک با او حشر و نشر داشته اند.

یادی از عمران صلاحی عزیز در سالروز درگذشتش

روی شعرهایش قسم می خورم

محمدعلی بهمنی: غزل های عمران صلاحی را به هیچ عنوان نمی توان در ردیف کار هایی از سر تفنن و تجربه ارزیابی کرد. من بسیار کوتاه عرض می کنم که او در این زمینه هم مانند دیگر زمینه هایی که قلم می زد، استاد بود. تبحر صلاحی در غزل سرایی تا حدی بود که حسین منزوی عاشق کارهایش بود.

منزوی شاعری نبود که بخواهد بر اساس مناسبات دوستی از کسی تعریف کند، اما همواره از صلاحی به عنوان شاعری یاد می کرد که آینده ای درخشان در انتظار اوست. حتی یادم می آید که امیدواری منزوی درباره غزل های صلاحی در حدی بود که زمانی به دوست دیرین خود اعتراض نموده بود که چرا به قالب های دیگر شعری مانند شعر های نیمایی یا سپید روی آورده است.

در زمانی که من دارم از آن حرف می زنم، فقط چند چهره معین بودند که در سرودن غزل های ناب شهرت داشتند و یکی از آن سه نفر عمران صلاحی بود. این را هم بگویم که تسلط صلاحی فقط به حوزه غزل محدود نمی شد، چون اشعاری در قالب های گوناگون از او به یادگار مانده که حیرت انگیزند.

حالا که قرار است یادی بکنیم از این انسان دوست داشتنی، نامه ای در قالب مثنوی در ایام جوانی میان ما رد و بدل شد که بد نیست بخش هایی از آن در اینجا منتشر گردد.

نامه صلاحی این گونه شروع شده: ای بهمنی عزیز و خوبم/ ای یار گرامی جنوبم/ ای بر لب تو همواره خنده / شرمسار خوبی تو بنده/ ای یار گرامی قدیمی/ ای شعر تو، چون خودت صمیمی / می بخشی اگر که دیر کردم /، چون قافیه بنده گیر کردم/ هم مشکل ما کمی زیاد است/ هم گیوه ما کمی گشاد است/ حتا تلفن بهت نکردم/ دلخور نشوی فدات گردم/ تهران به خلاف آن حوالی / شهری است گرفته و زغالی/ شهری است پر از ریا و تزویر/ شهری است که می کنی در آن گیر/ هرکس پی قوت لایموت است/ شهری است که تارعنکبوت است/ یک لحظه نمی گردد بشینی /روی زن و بچه را ببینی/ شهری است که می شوی در آن گم/ شهری که امان ز دست مردم/ این شهر که عاری از نشاط است/ بی ربط و بدون ارتباط است / مردم همه هر دقیقه و آن / آواره برای لقمه ای نان/ از کوی کسی گذر ندارند / از حال کسی خبر ندارند/ قلب تو لطیف و قلب ما سنگ / شهر تو گشاد و شهر ما تنگ / دیدیم چقدر شور و احساس / در شهر بزرگ بندرعباس/ بابا و من و سپیده هر سه / با لطف شما زدیم پرسه / در عرصه شعر و مهربانی / در بندر شور و زندگانی/ خواهم که به دکتران فردا/ ابلاغ کنی سلام ما را / از گرمی و لطف این عزیزان/ ماییم عرق ز چهره ریزان / بسیار ظریف و با صفایند / الحق که طبیب درد مایند...

و این هم بخشی از پاسخ من به صلاحی: عمران صلاحی عزیزم! / هم صحبت فصل برگریزم / هم غربت روز و روزگارم / هم باور شعرم و شعارم/ ای شاعر (گریه های در آب) / ای کاشف نکته های نایاب/ هر شعر تو ثبت یک تبسم / بر چهره اشکبار مردم/ ای آینه دقایق ما/ ما عاشق تو - تو عاشق ما/ در رنگ زمانه افتاده است/ شعر تو، ولی هنوز ساده است / ای سادگی تو بهترین شعر / افتادگی تو بهترین شعر/ فرق تو و این و آن زیاد است/ ماننده باده است باداست/ ایام بدی است، مهربانم! /من نیز به لب رسیده جانم / اینجا که منم هوا گرفته است/ انگار کسی مرا گرفته است /اینجا همه چیز، چون حباب است/ نان گمشده ای میان آب است / دریا که عزیز شاعران است/ اینجا که منم بلای جان است/ این مردم ساده دل شگفتا/ عاشق نشوند جز به دریا /از دامن گاهواره تا گور/ بافند برای صید هم تور /دریا همه وجود اینجاست/ دریا سخن و سرود اینجاست/ این آب ولی دلش ز سنگ است / ماهی اش ز تیره نهنگ است/ هر موج که می رسد غریقی است/ پیام صریح نارفیقی است/ در آب برادری زیاد است / دل رحم ترش ولی شغاد است / عمران عزیز درد کم نیست/ اینجا که منم طبیب هم نیست / هستند ولی طبیب جسمند/ جادو شدگان این طلسمند/ درد من و تو که درد تن نیست / روح من و تو که در بدن نیست/ جز عشق طبیب حاذقی کو؟ / تا زنده شویم عاشقی کو؟ / با این همه، همزبان خوبم! / من عاشق مردم جنوبم/ در چشم من این دیار زیباست/ هرچند که کوچک است-جهانست/ این شهر بسا ندیده دارد/ ناگفته و ناشنیده دارد...

یگانه بود

علی دهباشی: عمران صلاحی متعلق به نسلی از طنزنویسی ایران است که بدون شک مهرشان را بر جبین ادبیات زده اند. طنزنویسانی که با استفاده از مولفه های تازه در ادبیات، دست به خلق آثاری زدند که خیلی زود از سوی عامه مردم و نویسندگان و شاعران به رسمت شناخته شد. عمران صلاحی یگانه هنرمندی بود که همزمان قدرت سرودن شعر طنز و شعر جدی را داشت.

او با انتشار همان کتاب اولش نشان داد که انسانی باهوش و جست وجوگر است. انسانی با فروتنی مثال زدنی که آتش فشانی از کلمه در خود نهان نموده بود. عمران صلاحی در دوره ای از تاریخ ادبیات ما همراه با پرویز شاپور و بیژن اسدی پور، شالوده ای از طنز را پایه گذاشتند که امروزه به نام هر سه آن ها گره خورده است.

همان گونه که می دانیم این سه یاران گرمابه و گلستان بودند و شبانه روز با هم کار می کردند. دورانی از فعالیت ادبی که عمران را در نوشتن و سرودن، شاپور را در کاریکلماتور و اسدی پور را بیشتر از گذشته در طراحی های طنز مطرح نمود. هنر صلاحی در این بود که می توانست با هر رویکرد اجتماعی به خلق آثاری ماندگار دست بزند؛ آثاری که هنوز هم در زمره بهترین ها هستند.

همکاری هنرمندانه این سه نفر به خلق کتاب هایی، چون کلثوم ننه، طنزآوران امروز ایران و مجموعه کاریکلماتور های شاپور با شعر های صلاحی منجر شد. درباره فعالیت های مختلف ادبی صلاحی باید گفت که واقعا یگانه بود. صلاحی در زمره شاعرانی واقع شده است که توانست مضامین مختلف اجتماعی را وارد جهان شعر کند.

مضامینی که اشاره به آن ها تا پیش از او چندان رایج نبود. تجربیات نو و بی پروای صلاحی در شعر و طنز به او این امکان را می داد که در نوک حمله ادبیات ما در دورانی خاص قرار بگیرد و بر همین اساس آثاری به یادگار گذاشت که خلق شان فقط از انسانی پاک، چون خود او برمی آمد.

صلاحی یکی از طنزآورانی بود که توانست در دوران جوانی با مجله ای وزین در عالم طنز، چون مجله توفیق همکاری موفقیت آمیزی داشته باشد؛ مجله ای که او را کشف کرد و به ادبیات ایران تحویل داد.

تکه ای از بهارستان ادب فارسی

اکبر اکسیر: عمران می گفت: همان طور که جانی بالفطره داریم، شاعر بالفطره هم داریم. برخی ها پنجاه سال است که شعر می گویند، اما نمی دانند که شاعر نیستند و باید دنبال کاری شرافتمندانه بروند! به راستی که عمران طنزپرداز بالفطره بود. او آرامش کلمات را با فلسفه طنز می آمیخت و از آشوب مفهوم و زبان به طنز نابی می رسید و ما را در لذت متن شریک می کرد.

او با طنز به جهان آمده بود تا جهان را به مسخره بگیرد. او بیشتر از هر کسی چهره مضحک زندگی را لمس نموده بود و برای ترسیم این جهانی دیوانه حرف های عاقلانه خود را در قالب طنز ارایه می داد تا عارف و فیلسوف بودن خود را عیان کند. عمران اگر در سده های قبل از عبید به جهان می آمد، ادبیات ایران این همه قربانی نمی داد، او با ابریشم طنز سر می برید.

به راستی که عصاره تمام طنزپردازان ایران بود! مردی که از جوادیه فقر برخاست و در نازی آباد طنز گل کرد و در چهارصد دستگاه معرفت نوعی دیگر خنده نوشت را به جامعه غم زده ما هدیه داد. طنز او زاده فقر بود و فقر او شریف ترین و اصیل ترین یادگار ایرانی است، مثل غزل فارسی، قالی کرمان و کاشیکاری اصفهان اصالت داشت.

عمران را ایست قلبی وادار به توقف نکرد. او خود ایستاد تا زندگی ادامه داشته باشد. بی شک واژه طنز تا قیام قیامت نام عمران صلاحی را تداعی خواهد نمود، نام مردی فروتن که در آستانه 60 سالگی هنوز صداقت 6 ساله ها را داشت، با آنکه در پایتخت رنگ و لعاب زیست، اما فریفته نام و نان نشد. نامش عظمت واژه دیر سال طنز پارسی است و طنزش یادگار حکمت شادان ایرانیان.

اهل قلم، عمران را طنزپرداز می شناسند و حق نیمه دیگر عمران بی آنکه مطرح گردد به نظرم دارد ضایع می گردد و آن عمران شاعر است، شاعر نوپردازی که طراح سادگی در شعر نو و غزل فارسی است. شعر عمران به شفافیت و زلالی آبشاران، به لطافت ابر و به شگفتی باران بهاری است.

عمران ظرفیت های تازه زبانی را به شعر امروز هدیه داد و، چون فرصتی برای آنالیز پرونده شعری او دست نداد، استیلای طنز بر شعر نیمه پنهان عمران را از چشم ها دور نگه داشت. بایسته است اهالی نقد و شعر در نگاهی ویژه به شعر های عمران، پیشتازی او را در ساده نویسی و شعر شریف امروز به همگان نشان دهند تا او که یکپارچه آقای طنز بود به حق خود در محدوده تاثیرگذاری بر شعر امروز برسد.

عمران در قید حیات هرگز از خود مایه نمی گذاشت. به تعارف و فروتنی از زیر نام خود شانه خالی می کرد، اما ما کرکسان تماشا، مرده خور های شب بعد از مرگ وظیفه داریم در قبال افتخار به عمران شناسی ها و مصاحبه های رنگارنگ و پز دادن به رفاقت او چهره ادبی و سهم بسزای او را در رشد و اعتلای زبان امروزین شعر فارسی به آیندگان نشان دهیم.

من به جرات می توانم بگویم که عمران را ایست قلبی و آنفلوآنزای چینی، ویروس و میکروب و باکتری های وارداتی و صادراتی از بین نبرد. او را اگر کشت فقر نجیب کشت، چراکه در پشت سیمای آرام این مرد محبوب شهر آلوده تهران، غمی بزرگ نهفته بود که هرگز کسی جز خانواده صلاحی خبردار نشد.

او که گل سرسبد طنز ایران بود در سادگی رشک برانگیزی می زیست و هرگز زبان به احتیاج نگگردد و در حفظ قداست حریم خانوادگی تا پای جان کوشید و عزت نفس خود را با جهانیی از تجملات عوض نکرد.

به نظرم در غیاب عمران شایسته است برای تجلیل از عمری کوشش صادقانه در طنز پارسی پای درددل خانواده شریف او بنشینیم و در نبود عمران، یاشار عزیز را همه جانبه حمایت کنیم تا در چاپ آثارش شب از روز نشناسد، چراکه هر قطعه از طنز و شعر عمران صلاحی تکه ای از بهارستان شکوه و عظمت ادب پارسی است.

حجب و حیا و شوخ طبعی

لیلا صادقی: عمران صلاحی اگر بود، حتما رمانش را کامل نموده بود؛ رمانی که از یک لطیفه الهام گرفته بود و قرار بود شاخ و برگش بدهد. اصلا تمام لطیفه هایی که شنیده بود را لابد قصه می کرد و کتاب هایش را می چید کنار عطر گل سرخ که اولین رمان طنزش بود.

حتما ژانر رمان طنز حسابش را آن وقت از رمان جدا می کرد، مثل رمان پلیسی که امروز برای خودش ایالتی دارد. آن وقت دیگر در طبقه بندی های کتابخانه ملی، استقلالی برای این ژانر قائل می شدند و در جوایز ادبی هم دیگر رمان های طنز را در کنار دیگر رمان ها نمی سنجیدند و حق رمان طنز در این رقابت نابرابر پایمال نمی شد.

اگر عمران صلاحی بود حتما در جلسه نقد شب های کوشاداسی، الفبای مردگان، شمسیه لندنیه و خیلی از بسیار رمان هایی که امروز کار و بارشان گرفته، شرکت می کرد و با همان حجب و حیا و شوخ طبعی اش درباره این ژانری که امروزه بیش از هر چیزی دوای درد جامعه ماست، حرف ها می زد.

اصلا اگر عمران صلاحی بود، شاید مردم امروز اینقدر سر در گریبان و خموده نبودند و بیشتر می خندیدند. راستی که خنده دوای هر دردی است و عمران این را به خوبی می دانست و به خوبی درمانگر جامعه اندوه زده خود بود. صلاحی را از سال 79 شناختم، وقتی که کتاب اولم را متواضعانه خواند و نقدی بر آن نوشت.

با او و جماعتی از دیگر نویسندگان به ترکیه رفتیم تا در برنامه همسایه در را باز کن شرکت کنیم. همواره لبخند اسرارآمیزی بر لب داشت و دلم می خواست بدانم چرا این مرد هیچ دردی ندارد، چطور همواره می خندد و چطور آنقدر سرشار از آزادگی و انسانیت است. بعد از سفر چین هرگز ندیدمش و آنقدر ندیدمش که دلم برای انسانیت تنگ شد.

هرگز کسی را مانند او ندیدم آنقدر تنها که پس از مرگش همه گمان می کردند بهترین دوست و رفیق او هستند لابد. عمران صلاحی نوشداروی عصر ما بود اگر همچنان بود و می نوشت، همچنان می خنداند، همچنان شادی و لبخند همچون سایه ای به دنبالش می آمدند و می خرامیدند.

عمران دیگر نتوانست هزار و یک شب قصه هایش را با خنده هایی از سر تامل برای مان بنویسد، چراکه به نقل از خودش آن که می گرید یک درد دارد و آن که می خندد، هزار و یک درد.

تکنیک های ظریف در طنز

اسماعیل امینی: عمران صلاحی شاعری است که توأمان هم در شعر نیمایی و هم در شعر سپید و هم در شعر کلاسیک تبحر خاصی دارد. قدرتی که مجموعش را معمولا در یک شاعر نمی توان یافت. من به جرات می گویم که اگر قرار باشد در حوزه طنز یا غزل معاصر 5 یا 6 نفر را معرفی کنیم، یکی از آن ها بدون شک عمران صلاحی است.

تقریبا می توان گفت که او در هر رویکرد ادبی که دست گذاشته، سرافراز بیرون آمده است، به گونه ای که تکنیک های ظریف او در طنز را باید با دقت زیاد مورد آنالیز قرار دهیم. صلاحی در شعر و طنز معمولا به مسائل بنیادی توجه نشان می دهد و به شدت از درغلتیدن در دامن هزلیات و روزمرّگی پرهیز دارد.

صلاحی از آن جمله افرادی است که ثابت نموده اند کار و بار هنری نمی تواند با مسائل پیش پا افتاده گره بخورد و بر همین اساس مشاهده می کنیم که ذهنیت او در ادبیات ذهنیتی هنری و بلاغی است. گرچه ممکن است صلاحی هم مانند بسیاری از اهالی قلم این مرز و بوم در ایامی خاص مجبور شده باشد تن به نوشتن طنز مطبوعاتی هم بدهد، اما همه ما می بینیم که در جمع آوری بهترین کارهایش نشانی از آن طنز های روزمره نیست.

صلاحی انسانی فهیم و عمیق بود و آنچه بر قلمش جاری می شد هم ریشه در همین درک و فهم بالا داشت. سویه دیگر شخصیت صلاحی، توجه به زبان مادری اش یعنی زبان ترکی است و بخش دیگری از جهان هنرمندانه او نوشتن رمان است. آن هم رمانی ارزشمند، چون آن سوی نقطه چین ها که گرچه آن گونه که باید و شاید دیده نشد، اما این مساله چیزی از ارزش بالای این اثر کم نمی کند.

عمران صلاحی در ایام جوانی بسیار گل کرد و جایگاهش را به عنوان یک شاعر و یک طنزپرداز به اثبات رساند. سرودن شعر هایی عالی، چون بچه جوادی و قطار می گذرد و... نشان از ظهور شاعری دارد که با دست پر به میدان آمده. کسانی که کتاب موسیقی عطر گل سرخ را خوانده اند، بی گمان به این نکته پی برده اند که با هنرمندی همه فن حریف طرف هستند که شناختی جامع از هنر های دیگر هم دارد.

منبع: برترین ها
انتشار: بروزرسانی: 20 آبان 1398 شناسه مطلب: 180

به "یادی از عمران صلاحی عزیز در سالروز درگذشتش" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "یادی از عمران صلاحی عزیز در سالروز درگذشتش"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید